الرئيسية / غير مصنف / تاثير رودخانه ها درشکل گیری وشکوفایی تمدن عيلام / حسین فرج الله

تاثير رودخانه ها درشکل گیری وشکوفایی تمدن عيلام / حسین فرج الله

تاثير رودخانه ها درشکل گیری وشکوفایی تمدن عيلام

حسین فرج الله

IMG-20160730-WA0010

انسان پس از مرحله شکار وغارنشینی وحفظ جان خود درپناهگاههای طبیعی ،وارد دشت های پنهاور وبدون جان پناه شد ،پس برای حفظ جان خود از هجوم حیوانات درنده دشتها شروع به ساخت خانه هایی از شاخ وبرگ گیاهان ویا نی کناررودخانه ها کرد .آب اساسی ترین نیاز جسمی وحیاتی انسان است وهرجا که آب وجود داشته باشد حیات وزندگی معنا می یابد پس اولین سکونتگاههای دسته جمعی انسان درکنار رودخانه ها شکل گرفت وبشر علاوه بر تامین آب مورد نیاز خود به شکار ماهی می پرداخت واین سبک زندگی قدمتی هزاران ساله داردهرچند که شاید بتوان به جرات گفت که زندگی بشر از دشت آغاز شد ونه از کوهستان وکوهستان امکانات کافی برای زندگی طولانی بشر را نداشته وفقط پناهگاهی مناسب بوده است علاوه برآن کوهستان باتوجه به محدودیت پناهگاههای طبیعی مانع تشکیل اجتماعات وسیع بشری می شود به این دلیل انسان درکوهستان زندگی اجتماعی به مفهوم اجتماعات دشتها را نداشته است.

زندگی انسان در دشت ها مرهون وجود آب ورودخانه بوده وهست که علاوه برتامین آب ،بشر بتواند درکنار رودخانه برخی محصولات کشاورزی را نیز بکارد وبه مرحله روستا نشینی وکشاورزی منتقل شود.

IMG-20160730-WA0005

IMG-20160730-WA0006

خوزستان با دارابودن بیشترین منابع آبی درگذشته مهد اولین تمدن های بشری بوده وتمدن عیلام اولین تمدن در این سرزمین می باشد و  آثار تاریخی با قدمت بیش از10000سال  درشوش ودیگر نقاط این سرزمین یافت می شود.

زندگی انسان در این سرزمین قدمتی بیش از 50هزار سال داردولی آغاز تمدن به 8000سال پیش ازمیلاد  باز می گردد.بشر از آغاز خلقت در خاورمیانه وآفریقا زندگی می کرده وآثار عصرحجر درشبه جزیره عربی ودربرخی مناطق عراق یافت شده که به 300هزار سال پیش از میلاد باز می گرددوسرزمین خوزستان چون جزءصفحه حجاز به حساب می آید درطول تاریخ همیشه سکونتگاه بوده وهیچ گاه خالی از سکنه نبوده است اما آغاز تمدن انسان دراین سرزمین بنابر گمانه زنی های باستان شناسان به 8000سال پیش از میلاد باز می گردد.

وجود رودخانه کارون(شطیط درشوشتر)،کرخه،دز، جراحی، هنديجان(تمیمیه)

شاوور، کویرین(گرگرشوشتر)،مارون، شط العرب(اروند کنار کنونی)باعث شده که درطول هزاران سال رسوبات فراوانی ایجاد  کنند واین رسوبات فوق العاده حاصلخیز،باعث ایجاد محیط مناسب برای کشاورزی شده علاوه برآن وجود آب شیرین که از کوهها به سوی دشت سرازیر می شوند.سرزمین عیلامیان را آماده شکوفایی ساخته بود.

IMG-20160730-WA0007

IMG-20160730-WA0011

ساحل رودخانه ها از بدو خلقت  محل زندگی انسان بوده وانسان با استفاده از این امکان توانست تمدن خود را پایه گذاری کند.خوزستان از این قاعده مستثنی نیست ووجود این رودخانه ها باعث شکوفایی تمدن عیلام شده بود وهنوز این تاثیر وجود دارد.

1-رودخانه ايديده(دز):

رود ایدده(دز )یکی از پر آب ترین رودهای خوزستان می دانند ودرمسیر خود شهرهای آب فراوانی درطول تاریخ ساخته شده است .یکی از این شهرها جندی سابورا ومناطق باستانی اطراف آن ودرمسیر این رودخانه شاهکار هنری عیلامیان دور انتاش قرار داردکه زیقورات دورانتاش هنوز درکنار رود ایدده خود نمایی می کند.

از دیگر آثار تاریخی وباستانی مسیر این رود تپه های معروف وتاریخی شعیبیه ،منطقه قوماط شوش ،تپه های دهنو ونبی جرجیس  می باشند که آثار دوره عیلامی تادوره اسلامی درآنها ثبت شده است که نشان از اهمیت این دود دردوره عیلامیان دارد.درمسیر این رود تا پیوندش به کارون در مسیر بناوده صدها تپه ی باستانی وجود داردکه مشخص می کند مسیر این رود سکونتگاه اولیه عیلامیان بوده است .

عیلامیان از این رود کانال های فراوانی مانند شاوور ونهر اونتاش جال درکنار دور انتاش وغیره کشیده اند که بقایای این نهرها هنوز در روستاهای شوش وشعیبیه شوشتر مانند نهر الچری وجود دارد.

 

«اين رودخانه در گذر زمان نام های مختلفی به خود ديده است. از نام این رود تا قبل از حضور مردمان عیلام اطلاعی در دست نیست، اما عیلامی ها که اولین قوم ساکن در این سرزمین بوده اند بنا به گفته پرفسور گیرشمن باستان شناس فرانسوی وهمچنین والتر هنس آلمانی به این رودخانه «ایدیده» (idide) می گفتند. که تا بعد از حمله اسکندر و حضور یونانی ها مورخین یونانی از این رود با نام «کوپراتس» یا دز(یونانی: Κοπράτης ) یاد کرده اند.

(والتر هنس ،دنیای گمشده عیلام، ص8)

IMG-20160730-WA0013

احمد کسروی در کتاب کارون (مجموعه گفتارها و نوشتارها به کوشش یحیی ذکاء) در بخش رودهای خوزستان با توجه نوشته های مورخین یونانی استرابو و دیودوروس رود دز را همان رود کوپرات در نظر گرفته و با توجه روند مسیر عبور آب که از دره به جلگه می آید از آن به نام «رود شهر دزفول»» یاد میکند.

سرهنگ كنت لافتوس نخستين باستان شناسي كه اقدام به تحقيقات علمي در شوش نمود،به نقل از جغرافي دانان دوران باستان رودخانه ی «كوپراتس» را همين رودخانه ی دز فعلی می داند.

هم چنین باستان شناس فرانسوی مادام ژان دیولافوا نام قدیم این رودخانه را «کوپراتس» ذکر کرده است. جغرافي دانان و مورخين مسلمان مانند حمدالله مستوفی ، مقدسی و یعقوبی در ادوار مختلف تاريخي از اين رودخانه به نام هاي «رود جندی سابور » ، «نهر  جندي سابور » ويا «آب دزفول» ياد كرده اند.

هم چنین در كتاب «فن آب و فن آبياری در ايران باستان» نام قديمي رود دز «رود جندی سابور» ذكر شده است.

ژنرال سر پرسي سايكس در سفرنامه ی خود موسوم به «ده هزار ميل در ايران»، در جریان ماموریتش به خوزستان ازاین رود به نام نهر «آب ديز» نام مي برد و آن را از شعب مهم كارون نام برده است.

IMG-20160730-WA0014

(ویکیپیدیای آزاد)

2-رود کارون،کورن، شطیط:

کارون طولانی ترین رودخانه خوزستان از کوههای زاگرس سرچشمه می گیرد وپس از طی صدها کیلومتر به شط العرب می ریزد.

کارون رودخانه ای قابل کشتی رانی وروزگاری کشتی های تجاری از دریای عمان تا اهواز درمسیر تجاری تردد می کردند وشط العرب ومحمره وعبادان وقبان تا شوشتر بزرگترین مراکز تجاری بودند.

کارون درشکل گیری واستمرار تمدن عیلام تا اسلام وتا به امروز نقش اساسی داشته ودر دو سوی این رودخانه تمدن های بزرگی شکل گرفت .کارون با گذراز کوههای زاگرس و ورود به دشت عربستان( خوزستان فعلی)وگذر از شوشتر که باعث ایجاد جزیره ای طبیعی درمیان دو رود کارون وکویرین یا گرگر شده است که مهمترین اثر این شاهکار آبشارهای عیلامی شوشتر است که با آسیاب های آبی در جهان بی نظیر است.همچنین درمسیر گذر تا اهواز صدها سکونتگاه عیلامی بوجود آورده که درطول تاریخ به اوج شکوفایی رسیده اندعلاوه برآن وجود سیلابهای فصلی کارون باعث می شد که همیشه خاک تازه وپراز مواد معدنی درمسیر رودخانه ایجاد شود که باعث رونق کشاورزی درطول مسیر کارون تا محمره شده است .از شوشتر تا اهواز درمنطقه میناو تا عسکر مکرم مهمترین مرکز تمدن عیلام درمسیر رود کارون بوده است .

IMG-20160730-WA0017

عسکر مکرم یکی از شهرهای باستانی درمسیر کارون بوده که بواسطه وجود کارون بوجود آمد وبا خروش سیلاب کارون به زیر خاک رفت.از لحاظ باستان شناسی مسیر کارون یکی قدیم ترین سکونتگاههای بشری بوده وبسیاری از آثار تاریخی وباستانی دراین مسیر بوده اند.

کارون درمسیر خود وگذر از شوشتر آثاری مانند پل شاذروان ونهر داریون ،آبشارهای شوشتر، قلعه سلاسل ،صابئه کشون، قصور مشعشعی، باغ سید علی خان مشعشعی، بند میزان،  معابد صابئه، دستوا،  سه پایه، تپه عبدالحسن،  تپه تبتی، تپه های شعیبیه وصدها اثر تاریخی باستانی را می سازد وتا رسیدن به شط العرب صدها اثر دیگر درمسیر خود به جا می گذارد ومی گذرد تا به دریای آزاد برسد.

والتر هنس درکتاب دنیای گمشده عیلام نقل می کند که یونانیان کارون را «پاسيتيگريس »می نامیدند واین رودخانه درمنابع یونانی با این نام ثبت شده است.هرچندکه نام کارون قدمتی بیش از این نام یونانی دارد وشاید« پاسيتيگريس»همان کارون به زبان یونانی باستان باشد.برخی نیز کارون را« کوپرتس»به زبان یونانی می دانند.

کارون تنها رود قابل کشتی رانی این سرزمین دردل خود تاریخی پنهان دارد که درمسیرخود تمدن های مختلفی را تجربه کرده است هرچند که امروزه خاطراتش دردناک تر از همه طول تاریخ وعمر این رود است وشاید روزی فکر نمی کرد که مجبور شود به دورترین نقطه انتقال یابد وبه فاضل آبی متعفن بدل شودبه جای آنکه وارد خلیج یا دریای عمان شود وبه اقیانوس بپیوندد.

IMG-20160730-WA0016

IMG-20160730-WA0018

3-کرخه، خواسپس، اقنو:

اقنو یا کرخه شیرین ترین وگواراترین آب عهد باستان راداشته ودرمسیر گذر از کوههای زاگرس تا خوزستان آثار تاریخی فراوانی را درمسیر خود پشت سرمی گذارد.

« رود کرخه سومین رود بلند ایران پس از کارون و سفیدرود است. این رود که از کوه‌های زاگرس سرچشمه می‌گیرد پس از طی مسیری نزدیک به ۷۵۵ کیلومتر در جهت جنوب غربی به تالاب هورالعظیم در مرز میان ایران و عراق می‌ریزد. نام کرخه برگرفته از شهری در کور شوش خوزستان به نام کرخا یا کرخه ‌است، مقدسی جغرافی‌دان متقدم مسلمان آن را شهری کوچک، پرجمعیت و مطلوب که باغات و قصر داشته معرفی کرده‌است.نام اين رود در كتاب تورات و همچنين در سنگ نبشته هاي باستاني آشور بنام رود اولاي آمده و در كنار اين رودخانه باستاني چندين نبرد مهم تاريخ باستان رخ داده مانند نبرد تيل توبا يا نبرد رود اولاي كه طي آن آشوريانيپال پادشاه شهير و كشور گشای آشور توانست عيلام را شكست دهد و پادشاه عيلام را بقتل رسانده و پادشاهي عیلام را منهدم كند»

کرخه از کوههای زاگروس تا هور العظیم وتمدن بزرگ سومر تمدن های بزرگی را پشت سرمی گذارد وشهرهای تاریخی بسیاری را آباد می کند تا به هور واز آنجا به شط العرب وخلیج بریزد.تپه ها وآثار معروف مسیر رود کرخه

از تپه های مسیر کوههای زاگرس ومعابد کوهستانی شروع می شود تا به تپه های اطراف شوش ودرمسیرخود تپه های مسیر شوش تا روستای خویس وروستاهای بنی کعب تا به ام الدبس وبسیتین والخفاجیه ،حویزه و هور العظیم صدها اثر تاریخی را پشت سرمی گذارد.

نام کرخه برگرفته از کرخ میسان وکرخ درزبان سریانی به معنای قلعه است ودردیگر زبان ها معانی ومفاهیم دیگری دارد.عیلامیان ومیسانیان وسومریان وکلدانیان از نعمت آب کرخه به اوج شکوفایی رسیدند وتمدن هایی جهانی برای این مردم ساختند.

IMG-20160730-WA0020

IMG-20160730-WA0019

الخفاجیه ، البسیتین والحویزه شهرهایی هستند که تنها منبع آبیشان کرخه وشعبه هایش مانند کرخه العمیه وغیره بود وهمچنین نهر تیری که از نهرهای باستنانی بوده باز از کرخه سرچشمه می گیرد ووارد حمیدیه وسپس به سوی هور می رود .آبادانی این شهر ها به کرخه بستگی دارد که با انتقال ومنع آب این رودخانه باستانی معلوم نیست ویا معلوم است که برسرمردم این شهر ها چه خواهد آمد.

4-نهر (التمیمیه)هندیجان:

نهر التمیمیه وبعدها هندیجان ویا زهره امروزی، یکی از رودهای پرآب این دریار بوده است ودر تشکیل وشکوفایی تمدن عیلام تا تمدن اسلامی نقش بسزایی داشته وجود معابد کوهستانی مانند آثار زیدون درمسیر رودخانه تمیمیه وهمچنین آباد نمودن شهر ارجان (بهبهان کنونی)وورود به هندیجان وآباد ساختن این شهر به سوی دریای آزاد سرازیر می شود.

«این رودخانه از کنار شهرهای اردکان ، سپیدان و ممسنی در استان فارس میگذرد که در نزدیکی شهرستان ممسنی رودخانه فهلیان هم به آن می ریزد و بعد از خارج شدن از استان فارس به مسیر خود به سمت جنوب غرب ادامه می دهد و از کنار شهرستان گچساران در استان کهگیلویه و بویراحمد عبور می کند که پس از ریخته شدن رودخانه های بابا منیر و هفت قنات در آن به سردشت(زیدون) بهبهان در استان خوزستان وارد می شود و با گذشتن از روستای سریره به سمت شهرستان هندیجان در جنوب تغییر مسیر داده و با گذشتن از این شهرستان به خلیج ودریای عمان وارد می شود.»

IMG-20160730-WA0010

5-طاب ،مارون:

مارون واژهای بروزن کارون وبرگرفته از واژه مار یعنی گذر کردن وطاب واژهای دیگر به معنی ورود است که این دونام برای این رودخانه معروف بوده وهستند.

مارون یکی از رودخانه‌های جنوب غربی ایران است.

«مارون که طاب هم نامیده می‌شده سرحد جغرافیایی فارس و خوزستان بوده و امروز از میانهٔ خاک کهگیلویه و سپس ارجان (بهبهان) و آغاجاری گذر می‌کند. سد مارون شهرستان ارجان( بهبهان )بخشهای وسیعی از زمینها و مناطق روستایی در استان های کهگیلویه و بویر احمد و خورستان واقع در پشت سد مارون را در برگرفته و به زیر آب برده است.  مارون در جایی به نام چم صبی وارد دشت خوزستان می‌شود.»چم صبی مکانی که متعلق به صابئه يا مندائيان خوزستان بوده وهنوز برخي از آثار معابد آنها دراین ناحیه دیده می شود ومندائيان با توجه به اینکه آب را مقدس وپاک کننده می دانند همیشه درکنار آب رودخانه ها بویژه درخوزستان زندگی می کنند.شهر ارجان قبل از اسلام محل زندگی آرامیان پیرو دین یهود ومندائي بوده وپس از ورود اسلام مردم دیگری از نقاط مختلف جهان اسلام به این شهر وارد شدند علمای بزرگی از این شهر ظاهر شدند که به ارجانی وسپس بهبهانی معروف بودند درصده های اخیر اقوام کوه نشین وارد شهر شدند ودراطراف شهر سکونت کردند ولی خود شهر ارجان مسکن آرامیان بوده است.

« رود جراحی حاصل تلاقی این رود و رود اعلا در محلی به نام چم هاشم است.»

6-نهر الجراحی،نهر الیراحی:

«رودخانه جراحی در شهرستان‌های كهگیلویه،‌ بهبهان، رامهرمز و بندر ماهشهر جاری است. طول این رودخانه 438 كیلومتر و ارتفاع آن در سرچشمه 2200 متر است. رودخانه‌ جراحی از كوه‌های راه باریك و سفید و گل گیلك در 53 كیلومتری شمال غربی یاسوج واقع در دهستان دروهان بویراحمد سردسیر سرچشمه گرفته و بنام رودخانه لوداب رو به سوی شمال غربی روان می‌شود.

این رودخانه پس از پیمودن دامنه‌های شمال شرقی و شمال كوه نیل با آب خركس و آب شور مخلوط می‌شود و به دهستان طیبی گرمسیری از شهرستان كهگیلویه وارد می‌‌گردد. در این دهستان نخست با رودخانه چاروساق مخلوط می‌شود و بنام رودخانه مارون بسوی روستاهای كلات، تراب و تخت دراز روان می‌شود و پس از دور زدن كوه دزدكوه در دامنه غربی با رودخانه قلات درهم می‌آمیزد و به سوی جنوب منحرف می‌گردد و به دهستان منصوری از شهرستان بهبهان وارد می‌شود و ضمن عبور از شمال دشت بهبهان با چندین ریزابه بزرگ و كوچك از جمله آب خروار مخلوط می‌گردد.

این رودخانه در دامنه شرقی كوه عرلون با رودخانه بابااحمد مخلوط می‌شود و ضمن عبور از جنوب شهرستان رامز ( رامهرمزفعلی) با رودهای آب رازك و اعلا مخلوط می‌شود و پس از طی دهستان خلفیه( خلف‌آبادفعلی) از كنار شهر العمیدیه(رامشیرفعلی) بنام رودخانه جراحی وارد دهستان جراحی از شهرستان بندرمعشور( ماهشهرفعلی) می‌گردد و از 17 كیلومتری شمال بندرمعشور( ماهشهرفعلی) عبور می‌كند و به سوی شمال غربی متوجه می شود و به شاخه‌های متعددی چون نهر قطر تقسیم می‌گردد و پس از درهم آمیختن با رودخانه گاهن به خلیج ودریای عمان سرازیر می شود.»

 

این رودخانه باگذراز ارجان ورامز وفلاحیه ومعشور یکی از قدیم ترین تمدن های بشری را در ارجان تا هور دورق یا فلاحیه ایجاد نموده است .

 

نهر الیراحی با گذر از رامز وایجاد تمدن عیلام در رامز که هنوز آثار تاریخی وباستانی فراوانی درمسیر این رود یافت می شوند این رود دررامز باعث شکوفایی کشاورزی شده وپس از آن باگذر از فلاحیه ودورق وقبان ومعشور وریختن در هور الفلاحیه تمدن بزرگ عیلام در هور فلاحیه ودشت قبان ودورق را بوجود آورده است که آثار تاریخی عیلامی تا اسلامی هنوز درگوشه وکنار اطراف رودخانه یافت می شوند وباعث ابادانی وایجاد نخلستانی دومیلیونی در دورق شده است که امروزه با از بین رفتن این رودخانه نخلستان ها هم نفس های آخر خود را می کشند.

این دیار با دارا بودن نهرهای جانبی فراوان مانند شاوور درشوش وگرگر در شوشتر ونهرهای فراوان در دورق وقبان ومحمره وعبادان وخورهای بزرگ در جنوب ویا آبریز های فراوان به هورهای بزرگ جهان مانند هور العظیم وهور الفلاحیه این دیار را آباد نموده اند.وباعث شده اند که دیرباز این سرزمین مهد تمدن های بزرگ شود که نهر تیری وکرخه عیلام ومیسان را درکنار خود پرورش داده ودیگر نهرها استمرار تمدن بزرگ عیلام تا اسلام بوده اند وباعث شده اند که این سرزمین  یکی ازجایگاههای قدیم ترین ادیان باستانی جهان مانند مندایی ،یهود ، ومسیح واسلام باشد.

7-شط العرب (اروند کنار فعلی):

شط العرب تا قبل از حکومت رضا شاه شط العرب بود وپس از آن به اروند کنار تغییر نام یافت.

شط العرب بین محمره ،عبادان ، از یک سو وعراق از سوی دیگر وتنها رودخانه آب شیرین قابل کشتی رانی است که از دوره عیلام وسومر تا به عصر حکومت بنی کعب بزرگترین مرکز تجاری بین خوزستان وعراق بوده است.

شط العرب از وسط با خط تالوگ بین دو سرزمین تقسیم می شودواز آب های هور العظیم ، دجله وفرات وکارون بوجود می آید ومنبع آبی دو سرزمین مجاور بوده  وهست.

شط العرب مستقیم وارد نهر مرو باستان یا خلیج امروزی می شود وبا جزرومد آب این رود وارد منیوحی وقصبه ومحمره می شود وقایق ها ولنج های ماهیگیری وتجاری را به درخانه ها  ویا نهران می رساند وبا جزر آنها را به خلیج ودریای عمان هدایت می کرد.وهنوز این جزر ومد ادامه دارد، اما با پایین آمدن سطح آب رودخانه ها آب جز ومد شور شده وباعث از بین رفتن نخلستان های قصبه ،منیوحی ، جزیره حاج صلبوخ ومحمره وعبادان شده که روزگاری مانند جنگل های آمازون آمریکا نخلستان های بزرگی داشته است.وعلاوه برآن انواع میوه وسبزیجات دراین منطقه کاشت می شد که به خاطره ها پیوسته است.

اما امروزه بسیاری از نهرهای این سرزمین به دلایل مختلف به نقاط دیگر انتقال یافته اندکه این امر طبیعت ومنابع این سرزمین را از بین برده است ودرآینده نچندان دور این دیار به بیابانی لم یزرع تبدیل خواهد شد وعلاوه برآن وجود سدهای بزرگ که مانع از سرازی آب به دشت خوزستان شده اند وشوری سد گتوند درد دیگری است که بر پیکره این استان اضافه شده است.

حسین فرج الله (ابو عرفان)شوشتر

منابع:

تاریخ وتمدن عیلام :یوسف مجید زاده

تاریخ عیلام :پیر امیه

باستان شناسی ایلام :دنیل پاتس

شوش شش هزار ساله :پیرامیه

عصر مفرغ ایران:دکتر حسن طلایی

فرهنگ نامه ایران باستان:رضا مرادی غیاث ابادی

دنیای گمشده عیلام:والترهنس

باستان شناسی غرب ایران:فرانک هول

سفال وسفالگری درایران:سیف الله کامبخش

ویکیپیدیای آزاد وبرخی سایت های معتبر

عن مدير الموقع

شاهد أيضاً

الخیانة / سید کاظم القریشي

🔹🔹 سيد كاظم القريشي  الخیانة (قصة قصيرة جداً)   رفع الموظف في منظمة الشهداء عینيه …

اترك تعليقاً