الرئيسية / غير مصنف / فوکو، در خیابان های بغداد و اصفهان: درباره مجازات وجامعه سده های میانه اسلامی/ ماجد تمیمی

فوکو، در خیابان های بغداد و اصفهان: درباره مجازات وجامعه سده های میانه اسلامی/ ماجد تمیمی

«فوکو در خیابان های بغداد و اصفهان: درباره مجازات و جامعه سده های میانه اسلامي»

«ماجد تمیمي»

photo_2016-12-07_00-14-31

وقتی صحبت از مجازات اعدام و سلطه بر تن به مثابه محمل قدرت یا مکانی که قدرت در و بر آن اعمال می شود شبح فوکو به سرعت نمایان میگردد چرا که او با دیرینه شناسی مفاهیم تن٬ مجازات و تنبیه وقدرت بیشترین تأثیر را بر این حوزه گذاشت و با مطرح کردن مفهوم زیست سیاست این دو عرصه یعنی زیست و سیاست را مفهومی همخوان قلمداد میکند
چرا که در دوره های مختلف به اشکال متفاوتی سعی بر تهی کردن زیست و تن از مفهوم سیاسی آن شده است و به یک معنا با هدف گرفتن سوژه مندی انسان سعی می شود آن را متلاشی کنند فوکو با طرح مفهوم «سیاست مرگ» اعلام میکند که انسان از بدو تولد مرده به دنیا می آید و این راز نهفته در مفهوم « مرگ انسان» است که توسط فوکو پیکر بندی میشود در واقع این مفهوم٬ اعلام مرگ سوژه است چرا که خود مرگ هم به مثابه ابزاری در دست قدرت عمل میکند و در این میان تن میانجی اعمال این مفاهیم است تنی که به عنوان یک ابژه باید تنبیه و کنترل گردد و از مفهوم سیاسیش منتزع شود…
به طور خلاصه هدف از ارائه این مبحث از نویسنده سوری محمد ترکی الربیعو این است که نشان دهیم چگونه در جهان عرب سعی شده است میراث را با نظریه های جدید و به ویژه نظریات فوکو بازخوانی کنند کاری که توسط نسلی از روشنفکران عرب به شدت مورد استقبال قرار گرفت از محمد عابد الجابری و محمد آرکون گرفته تا افرادی مثل نصر حامد ابو زید که رد این متفکران عرب را میتوان در جریان روشنفکری دینی ایرانی گرفت تأثیر واضحی که در بازخوانی آقای عبدالکریم سروش و به ویژه داود فیرحی از میراث اسلامی ایرانی داشته است….
»»»»»»»»»»»»»»
««««««««««««««

زمانی که فوکو درباره تاریخ مجازات قرن نوزدهم در فرانسه تحلیل خود را ارائه می داد٬ راجع به مجازات اعدام میگوید٬ هدف از آن اجرای عدل و دادگستری در جامعه نیست بلکه هدف بیشتر معطوف به باز فعال سازی سلطه و قدرت آن است، در عین حال از نقش غیر شفاف تماشاگران صحنه های اعدام در قانونی سازی این ساختار قدرت سخن به میان می آورد. از یک طرف آنها تماشگران و ناظرانی منفی قلمداد می شدند و بیشتر از آن در اجرای مراسم مجازات علنی که توسط نهادهای قدرت در آن زمان اجر می شد به نوعی شریک بودند. برخی از آن ها اقدام به ضرب و شتم مجازات شوندگان می کردند و از طرفی دیگر در میان بخش دیگری از تماشاگران وضعیت علنی مجازات امکان مقاومت و مبارزه با این مراسم وحشت آفرین را ایجاد می کرد و این مقاومت با عدم مشارکت در تماشای اعدام ها یا مشارکت و ابراز ناخرسندی از آن نمودار می شد

تحلیل فوکویی از مجازات علنی در اروپا یک دریچه اپیستمولوژیک جدیدی را برای پژوهشگران و مورخان حوزه مجازات و تاریخ جوامع اسلامی گشود یکی از این خوانش ها تز اسلام شناس آلمانی کریستیان لانگ است که اخیرا با نام « عدالت و مجازات در خیال اندیشی اسلامی سده های میانه» به زبان عربی ترجمه شده است در این پژوهش ما به روشنی به کار گیری خوانش فوکویی برای بررسی تاریخ ساختار مجازات اسلامی در دوران حکومت سلجوقیان بر ایران و عراق در سده های ۵ و ۶ ه‍.ق (۱۱-۱۲) م را مشاهده میکنیم٬ این دوره نقش تکوینی مهمی را در زیست شهری اسلامی ایفا میکند٬ با قدرت گیری سلجوقیان در خراسان(۱۰۴۰) م و عراق(۱۰۵۵) یک طبقه نظامی ترک توانست قدرت را در یک وضعیت خلاء سیاسی قبضه کند این خلاء ناشی از ضعف مرکز خلافت عباسی بود و این ضعف باعث ایجاد یک وضعیت جدیدی در ساختار قدرت گردید ( قدرت گرفتن موقت سلطان به جای خلیفه ) و این حاکمیت موقت تا انجا ادمه می یافت که حقانیت خود را برای خود و رعایا اثبات می کرد و در این چرخش قدرت بود که صحنه مجازات و اجرای علنی آن که توسط سلجوقی ها در مقیاس وسیعی صورت میگرفت در راستای انتقال تجربه«درد واقعی» و مجازات به وضعیت « توهم قدرت» به کار گرفته می شد. در آن گیر و دار سیاسی دوره سلجوقی که حاکمیت به طور دائم در چالش بود٬ اجرای علنی مجازات میتوانست پشتیبان محکمی برای ادعای سلطه باشد جدای از اینکه این ادعا تا چه میزان رویه حقیقی داشته باشد. در راستای به کارگیری سیاسی مجازات(به معنای فوکویی) رعیت سلجوقی- به تعبیر لانگ- از عدم رضایت خود نسبت به زیاده روی در به کارگیری نظامند خشونت اعتراض و نارضایتی خود را بارها به صورت غیر مستقیم اعلام کردند. همان طور که یک مبارزه دانش محور در میان فقهای مذهب حنفی برای ایجاد آزادی فردی صورت گرفت٬با تاکید بر حرمت تن انسان و حرمت زندگی خصوصی افراد درون جامعه سلجوقی

سیاست های مجازات:
مفهوم مجازات صورت بندی های اجتماعی متفاوتی دارد. و برای شناخت آن لانگ پیشنهاد می دهد که مجازات های دوره سلجوقی را بر اساس فضای مکانی یا میدانی اجرای آن ها تقسیم بندی کنیم٬ دولت سلجوقی مجازات را در سه حوزه مکانی اجرا می کرد.
۱. مکان محل سکونت خصوصی حاکم یا همان دربار و کاخ های سلطان
۲.فضای شبه خصوصی و رسمی حاکم یا همان دادگاه های جرایم عمومی و نظامی
۳.فضاهای عمومی میدان ها٬ گذرگاه ها و بازارها…

تاریخ دوره سلجوقی شاهد حالت های زیادی از اعدام افراد درون حاکمیتی توسط حاکم یا نایبش بوده است که غالبا در زندان های درون قصرها اجرا می شد برای نمونه میتوان به اعدام عمید الدوله محمد بن جهیر٬ وزیر خلیفه عباسی ابو العباس مستظهر که در میان سال های (۱۰۹۴و ۱۱۱۸) حکومت میکرد…
به طور خلاصه میتوان گفت که نخبه حاکم استقلال تام در مجازات کردن افراد شریک در حاکمیت داشت افرادی( که به عنوان خواص) شناخته می شدند٬ همان طور که اجرای این نوع مجازات کاملا غیر علنی اجرا می شد به جز مورد بیرون راندن خواص از حلقه حاکمیت….

در مورد حوزه دوم اجرای مجازات که در دادگاه ها بود افراد خاطی به دادگاه ها نزد حاکم جلب می شدند و بعد زیر پرچم او شلاق میخوردند یا اعدام می شدند… و این پرچم‌ به عنوان نشانه عدالت و قدرت حاکم عمل میکرد. و به فضای عرش سلطان به مثابه فضای دگردیسی و تحول نگاه میشد٬ فضایی که عدل دنیوی و اخروی به صورت توأمان در آن جمع می شد٬ فضایی که امکان داشت هر کس در آن از وضعیت زیست دنیوی به وضعیت زیست اخروی منتقل شود.

راجع به فضای سوم که همان میادین و گذرگاه ها بود اجرای مجازات به صورت هدفمند در این مکان ها اجرا می شد که دارای خصلت نشانه ای و استراتژیک بود. همان طور که حاکمیت سعی بر توزیع مکانی اجرای مجازات داشت تا بر چشم انداز شهری و بصری افراد تسلط پیدا کند٬ برای مثال در سال ۱۱۶۴ ه‍ ق مجموعه ایی از سارقان در پنچ نقطه مکانی شرق بغداد و در یک روز اعدام شدند..

#موقع الحرشة-الأهواز

عن مدير الموقع

شاهد أيضاً

الصورة المفقودة (ق.ق.ج) سیدکاظم القریشي

*الصورة المفقودة من آلبوم العائلة الورقي* (قصة قصيرة جدا)  سيد كاظم القريشي  کانت تفكر بالصورة …