الرئيسية / التاريخ / الأمیر مهنا بن نصر الزباغي التمیمي /گردآورنده: حسین فرج الله

الأمیر مهنا بن نصر الزباغي التمیمي /گردآورنده: حسین فرج الله

الامير مهنا بن نصر الزباغي التميمي:

گردآورنده : حسین فرج الله

امیر مهنا فرزند  نصر الزعابی تمیمی  (1735 – 1769)

که به میر مهنا معروف بود ویکی از برترین حاکمان بوشهر وبندر ریق (ریگ)بوده است او در بین مردان  شهرها وکشورهای خلیجی جایگاه ویژه ای درمبارزات با هلندیها داشت ،شیخ سلطان بن محمد  القاسمی او را امیر انقلابی می نامد (الامیر الثائر)وکتابی به این نام درباره او می نویسد.که در بردارنده زندگی سیاسی واجتماعی میرمهنا بن نصر زعابی تمیمی است.

مير مهنا درمیان سال های 1740-1785دربوشهر ظهور یافت وبا کشتی های جنگی خود ازشمال به جنوب واز شرق به غرب خلیج جولان می داد.او به قدرت  جنگی وشجاعت در سواحل خلیج شهرت یافت وانگلیسی ها او را رئيس دزدان دریایی ریق می نامیدند ،هرچند که او دزد دریایی نبود ولی این لقبی است که دشمنانش از ترس ودلهره ای که از حضور او در خلیج داشتند او را به این نام نامیدند.او دلیرمردی بود که توانست ترس ودلهره باور نکردنی در دل دشمنانش ایجاد کند .میر مهنا بل متحد کردن قبایل عرب ساحل شرقی خلیج وایجاد امارت ريق كه به امارت بني تميم معروف شد توانست با همسايگانش مانند بنی کعب که در آن دوران یکی از عظیم ترین قدرت های خاور میانه بودند روابط دوستانه وبرادرانه بر قرار کند.ازآنجا که میر مهنا با دائيش شیخ کاید حیدر به فلاحیه ومحمره وبصره رفت وآمد می کرد وبا مردم عرب روابط دوستانه وصمیمی داشت وهمچنین با بنی تمیم این مناطق روابط فامیلی را حفظ کرده بود این جریان روحیات میر مهنا را با پدر وبرادش میر حسین متفاوت ساخته بود به گونه ای که میر مهنا به رسم ورسوم مردم عرب وشجاعت ودلیری وعدم پذیرش ظلم بیشتر پایبند بود ودر واقع می توان اورا نمونه بارز یک عرب دلیر وظلم ستیز معرفی کرد واو را با شخصیت عمر مختار درلیبی وبسیاری از انقلابیان عرب مقایسه کرد.

اسناد دولت بریتانیا به بیرون راندن مستر «وود »توسط میر مهنای تمیمی درسال 1756 اشاره می کند، هنگامی که میرمهنا برای مدت کوتاهی در شیراز زندانی شد وبا وساطت ومیانجگری حاکم طنجستان که شوهر خواهر میر مهنا بود از زندان آزاد شد.اما دوباره به دست کریم خان زند دستگیر شد ولی پس از مدتی آزاد شد اما میر مهنا به دشمنی با کریم خان زند ادامه داد واز هر فرصتی برای ضربه زدن به کریم خان که از شیراز ادعای حکومت بر جنوب را داشت استفاده می کرد.کریم خانی که حدود حکومتش با حاکمان محلی بوشهر تا حدود شیراز  بود ولی قصد گرفتن مالیات از بنادر شیخ نشین بوشهر ودیگر مناطق جنوبی را داشت که تاحدودی نسبت به حکومت کریم خان مستقل عمل می کردند ودر کنار حکومت بنی کعب عربستان(خوزستان کنونی) مستقل از زندیه عمل می کردند…این جریان برای کریم خان که می خواست به آبهای آزاد خلیج دست یابد خوشایند نبود پس سعی در ضربه زدن به بنی کعب ومیر مهنا وامارة بنی تمیم داشت اما اتحاد بنی کعب وبنی تمیم در این برهه عرصه رابر کریم خان تنگ کرد ودر چند جبهه جنگ زندیه از کعبی ها وبنی  تمیم شکست سختی خوردند.

كريم خان زند خسارت های فراوانی به تاسیسات، کانالها وسدهای مناطق تحت سلطه بنی کعب زد وعلاوه برآن درتلاش بود تا مناطق زیر سلطه حاکمان بوشهر مانند حکومت های میر مهنا ومطروشی ها ومرزوقی های بنی تمیم را زیر سلطه خود درآورد اما دراین کار توفیقی نیافت از دیگر ترفندهای کریم خان کوچاندن بسیاری از لرها به مناطق بوشهر بود که به درگیری های خونینی بین مردم عرب ولر  انجامید .کریم خان وجانشینانش فجایع بزرگی را مرتکب شدند که از همه آنها مهمتر قتل بسیاری از سران وبزرگان ومردم کوهگیلویه بود که در آندوران فاجعه دردناکی برای آهلی آن ولایت بود علاوه برآن  شیخ علی یکی از سرداران معروفش را کور کرد ،پس ازکریم خان جنگ جدال قدرت بین وارثانش سرهای بیگناه بسیاری را به باد داد.

(ابونیا عمران،  فرحناز ،فجایع تاریخی ،ص156)

کریم خان برای ضربه زدن به میرمهنا ازخشکی به سرزمین میر مهنا حمله ور شد درحالی که با حاکمان بنی کعب وبنی تمیم بوشهر  روابط خوبی نداشت ،در سال1764کریم خان به طور رسمی از میر مهنا مالیات خواست اما از آنجا که بوشهر تحت حکومت مستقل میر مهنا اداره می شد ونمی خواست زیر سلطه کریم خان برود سفیر کریم خان را تنبیه کرد وریشش را تراشید وبه سوی کریم خان فرستان هنگام رسیدن خبر به کریم خان ،به میرمهنا اعلام جنگ کرد اما از آنجا که میر مهنا دربین مردمش محبوبیت داشت واز پیروزیهای دریایی اعتماد به نفس یافته بود چندان از تهدیدهای کریم خان هراسی نداشت ،کریم خان ،کهنه خان را برای رهبری لشکریان به سواحل بندر ریق فرستاد .

(هیفاء الربيعي،ص، 135)

این نیروها از فبرایر تا مایو1765در کمینگاه خودباقی ماندند ،کریم خان برای حمله دریایی نیاز به کشتی های جنگی داشت ولی هیچ یک از حاکمان وهم پیمانان میرمهناءراضی به همکاری با کریم خان نبودند وبه چشم غارتگر ومتجاوز به سرزمین شان به او می نگرستیند .

علاوه برآن نسبت خویشاوندی با میرمهنا داشتند وبسیاری از حاکمان وبزرگان بوشهر یا از قبیله بزرگ بنی تمیم بودند یا روابط دوستانه ای با این قبیله بزرگ داشتند به این دلیل وبسیاری دلایل دیگرمن جمله عدم اعتماد به کریم خان با میر مهنا هم پیمان شده وبه یاری کریم خان نشتافتند.همچنین مردم کنعان(کنگان)مانند مردم ریق یا دیگر مناطق از یاری کریم خان دوری جستند واز پرداخت جزیه سرباز زدند.آنها برای حفظ جان خود از حمله کریم خان وهمچنین آمادگی دفاعی بیشتر شب ها را در قایق ها وکشتی های خود بسر می بردند تا درصورت حمله نیروهای زندیه بتوانند عکس العمل سریعی داشته با شند.

(مجموعة المولفين، ص، 51)

درنهایت هنگامی که انگلیسی هادر ماه «می »1765 وعده کمک به کریم خان دادند تا بتوانند دشمن مشترک یعنی میر مهنا را از بین ببرند دشمنی که انگلیسی ها را از ورود آزادانه به خلیج ودریای عمان منع کرده بود وهر آن ممکن بود که میرمهنا وکشتی های جنگیش بر سرشان بریزد وکشتی هایشان را به قعر دریا بفرستد.

 لشکر زندیه به بندر ریق حمله ور شد ولی میر مهنا بندر را تخلیه کرده بود وبه بندر «خرج »عقب نشینی تاکتیکی کرده بود.در ماه جولای سال 1765نیروهای زندیه برای مدت کوتاهی بندر ریق را تسخیر کردند .

پیروزی میر مهناء بر هلنديان در جزيره خرج:

در ماه سبتامبر 1765مير مهناء كه همچنان در جزیره خرج به سرمی برد وبندر ریق را با تعداد کمی از مردم باقی مانده در آن،  ترک کرده بود ،توانست پیروزی های چشم گیری را بر شیخ ناصرشیخ وحاکم بوشهر ودیگر دشمنان وهمپیمانان هلندیها بدست آورد وشهر را بوشهر را به محاصره درآورد.وهلندیان را وادار کرد تا از تجارت با بوشهر دست بکشند.در اکتوبر همان سال «مانهیر فان هوتنج »که راضی به قبول دستورهای میر مهناءوکم آوردن درمقابل او بود تصمیم گرفت دو کشتی تجاری بزرگ را که متعلق به یک شرکت تجاری هلندی بودند به جزیره خرج فرستاد یکی از کشتی ها به نام «اندیامان »نعروف بود که با سه کشتی کوچک به سمت جزیره خرج حرکت

 کردند و به تذکرات میر مهنا اعتنا نکردند ،شیخ بوشهر به سرعت به کمک هلندی ها شتافت وازپیشرفت کارهای هلندی ها بسیار خوشحال شد غافل ازاینکه میر مهنا ءومردانش در مخفیگاهایشان منتظر همچین فرصتی بودند تا بتوانند ضربه مهلکی را به هلندی ها وارد کنند .

 کشتی  های جنگی حاکم بوشهر شیخ ناصر وهلندی ها به سوی کشتی های میر مهناء يورش بردند وتوانستند يكی ازکشتی های کوچک میر مهنا را به آتش بکشند،ودو کشتی دیگر را غرق کردند ولی پس از آن دیگر نتوانستند بیشتر به میر مهنا ومردانش ضربه وارد کنند بلکه این بار نوبت میر مهنا است تا قدرت خود را به رخ هلندی های متجاوز بکشد وآنها را در دریا گرفتار سازد.هرچه هست میر مهنا مالک حقیقی این سرزمین وهلندی ها نتجاوز بودند واو بهتر از آنها این سرزمین وآبها را می شناخت هرچند که از لحاظ اسلحه وامکانات از آنها ضعیف تر بود علاوه بر قدرت ایمان ووطن دوستی میر مهنا ویارانش بزرگترین وبهترین سلاح آنها بود که هیچ متجاوزی نمی توانست دربرابر این قدرت دوام بیاورد.

میر مهناء برای جلوگیری از ضرر های بیشتر در جایی کمین گرفت تا بتواند دروقت مناسب به هلندیها ضربه نهایی را وارد کند.گفته می شود که میر مهنا ویا رانش بیشتر اوقات برای اینکه از دید دشمن در امان باشد کشتی های خود را در سواحل دور دست قرار می دادند ویا اینکه آنها در جزایر دیگر پنهان می نمودند وخود در زیر زمین چا له هایی کنده بودند که در موقع لزوم در این سنگرهای زیر زمینی پنهان می شدند این پناهگاهها غیر قابل دسترس وبرای هلندیهای یافتنشان زیر آنها شن ساحلی محال بود اما در صورت نیاز میر مهنا ویارانش از زیر خاک سر در می آوردند وبه دشمنانشان حمله می کردند این تاکتیک باعث شد که دشمن در همه جا احساس امنیت نکند وممکن بود در هر زمان و از هر نقطه ای میر مهنا ویارانش از زیر خاک سر در آورند وبا هلندیها درگیر شوند علاوه بر آن کشتی های نیمه سنگینی کهمیر مهنا ویارانش داشتند به راحتی دل خیلج را می شکافتند وبه سرعت مسیر وجای خود را تغییر می دادند ولیپکشتی های سنگین اقیانوس پیمای هلندی کمی کندتر وسنگین تر از آنها بود علاوه برآن میر مهنا وناخدایانش بچه های دریا بودند ودریا را مانند کف دست خود می شناختند وهمچنین از احترام خاصی درمیان مردم عرب سواحل خلیج برخوردار بودند این موارد میر مهنا را بر هلندیها وهمپیمانانش برتری می داد.

پس از مدتی هلندیها وهمپیمانشان تصمیم گر فتند تا به ساحل باز گردند ودر خشکی با میر مهنا در گیر شوندهمین که به ساحل رسیدند به سربازان دستور غارت منازل  مردم عرب  بی پناه را دادند اما از غارت منازل چیزی عایدشان نشد چون میر مهنا به مردم اطلاع داده بود ولی باز میر مهنا فرصت را مناسب یافت واز این بی نظمی ووحشیگری سربازان هلندی واروپایی به سود خود بهره برد وبا گروهی از اسب سواران عرب که در سوارکاری وتیر اندازی مهارت ویژه ای داشتند حمله کرد ،هلندیها وهمپیمانشان تصور نمی کردند که میر مهنا همچین گروه قدرتمند وچابک سواری داشته باشد که درحین تاخت وتاز بر پشت اسب تیر اندازی کنند ودر صورت اتمام گلوله با شمشیر سر سربازان هلندی را از تن جدا می کردند .آنچنان به تندی حمله ور شدند که در آنی 70نفر از سربازان هلندی کشته شدند وحدود 21نفر به شدت مجروح شدند و200نفر از سربازان شیخ ناصر حاکم بوشهر نیز کشته شدند .در این درگیری میر مهناو یارانش  کمترین آسیب رادیدند ،وشکست سختی به نیروهای متحد هلندی وبوشهری وارد کردند.

در جريان حمله میر مهنا به هلندیها نیروی کمکی وکشتی های جنگی از سوی شیوخ  بنی کعب در فلاحیه ومحمره برای یاری رساندن به میر مهنا فرستاده شدند این کشتی ها ونیروهای تازه نفس توانستند ضربات مهلکی به هلندیها وارد کنند ،علت این کمک هلی بنی کعب روابط دوستانه میرمهنا با شیوخ بنی کعب وهمچنین دشمن مشترک آنها یعنی کریم خان زند وضربه زدن به او بود.

(ارنولد ویلسون، ص، 161،162)

 با حمله غافلگيرانه میر مهنا هلندی ها جایی برای پناه بردن نیافتند پس برای دفاع وتجدید قوا مجبور شدند به جزیره خرج بروند ،اين حادثه روحیه سربازان هلندی را برهم ریخت وآنها را درمقابل میرمهنا ولشکریانش تضیف کرد .میر مهنا به نبال سربازان هلندی به راه افتاد وتلاش کرد تا جایی که امکان دارد از  پناه گرفتن هلندی ها در قلعه جزیره خرج جلوگیری کند اما سربازان هلندی به قلعه رسیدند وآنجا پناه گرفتند ودروازه های مستحکم قلعه رابستند ،هلندی ها در این وضعیت توان استفاده از کشتی های جنگی خود را نداشتند چون کشتی های آنها بسیار بزرگ بود ونمی توانست به سرعت حرکت کنند درعوض کشتی های میر مهنا سبک تر وتندتر بودند به این دلیل هلندی ها مجبور شدند تا در قلعه پناهنده شوند وراه فراری نداشتند ..میر مهنا ویارانش 13روز قلعه را محاصره کردند ودرنیمه شب 31دسامبر 1765مردان عرب که تا آخرین قطره خون از میر مهنا دفاع می کردند واز مرگ هراس نداشتند به یکی از برجهای قلعه دست یافتند وتوانستند آنرااز دست سربازان هلندی خارج کنند بسرعت هلندی ها تسلیم شدند ولی شرط تسلیم شدن خود را خروج از جزیره قرار دادند میر مهنا که مردی متعهد بود شرط آنها را پذیرفت وبه آنها اجازه داد تا هرجا که می خواهند بروند وهیچ کس از یارانش حق تیر اندازی نداشت.در این درگیری 9نفر از هلندی ها کشته شدند وکسانی که تسلیم شده بودند جان سالم از معرکه به در بردند.

گفته می شود که این تسلیم هلندی ها دسیسه ای بودبرای به دام انداختن میر مهنا وآزادی« مانهیر فان هوتنج »هلندی که گروگان میر مهنا بود در این جریان هلندی ها شکست سختی خوردند وروز بعد کشتی های هلندی لنگرهای خود را با لا کشیدند واز لنگر گاه بندر خرج حرکت کردند درحالی که تمام بارها ومال التجاره ای که با خود آورده بودند به دست میر مهنا ویا رانش افتاده بود.هلندی ها آنجا را ترک کردند ودیگر هیچگاه نتوانستند بر جزایر زیر سلطه مردم عرب به رهبری میر مهنا مسلط شوند.

در سال1769 با دسیسه های بریطانیا برخی از شیوخ عرب بر رهبرشان میر مهنا دست به شورش زدند وعلت آنرا زندانی کردن «درباس »یکی از طرفداران میر مهنا قلمداد کردند،که دراین جریان کوچکترین شکی وجود ندارد که دست های پلید بریطانیا وحکومت زندیه پشت پرده است تا از حامی خلیج دشمنی برای مردمش لسازند واو را از صحنه خلیج خارج سازند اما میر مهنا از این دسیسه ها خبر دار شد ودر برج های قلعه پناه برد ولی نمی خواست مردمش را بکشد ویا مجبور شود به آنها تیر اندازی کند پس با تعدادی از یارانش که در حدود 20نفر بودند به سوی کویت حرکت کردند تا بتوانند از آنجا خود را به دولت عثمانی برسانندواز کمک دولت عثمانی بهره ببرند ودوباره رهبری مردم را به دست گیرند.

میر مهنا ویارانش پس از رنج بسیار خود را به بصره رساندند ومورد استقبال نماینده دولت عثمانی در بصره قرار گرفتند اما پس از مدتی فرمانی از والی بغداد به دست نماینده عثمانی در بصره رسید تا میر مهنا را هرچه سریعتر دستگیر واعدام کنند شب 21مارس 1769دستور را اجرا کرد ومیر مهنا را به دار آویخت ودستور داد تا سر میر مهنا را از تنش جدا کنند ودر خیابان های بصره بگردانند وپس از آن سر میر مهنا را به نزد کریم خان زند بفرستند تا بتوانند امتیازات خوبی از کریم خان بگیرند …..

(سلیم طه التکریتی، ص، 72)

منابع:

1-د.مصطفی عبد القادر النجار ،جزیرة خارج من جزر الخليج العربي ،بغداد ،1983

2-عمر رضا كحالة ،معجم قبائل العرب ،ج2، بيروت ،

3-هيفاء عبدالعزيز الربيعي ،غزاة في الخليج ،الموصل ،1989،

4-عبد الامير محمد امين ،المصالح البريطانية في الخليج العربي ،1748-1778تعريب :هاشم گاطع لازم ،البصرة ،1977

5-ارنولد ولسن ،تاريخ الخليج ،ترجمة محمد  امين عبدالله ،لندن 2001،

6-لوريمر ،دليل الخليج  ،القسم التاريخي ،ج 1،قطر

7-مجموعة مؤلفين ،تاريخ الخليج العربي الحديث والمعاصر ،بغداد

 1988

8-سليم طه التكريتي ،المقاومة العربية في الخليج العربي ،بغداد 1982

9-دكتور سيد نوفل ،الخليج العربي أو الحدود الشرقية للوطن‌  العربي ،بيروت 1969

10-مجلة جامعة تكريت للعوم الانسانية ،عدد10، تشرين الثاني 2007

عن مدير الموقع

شاهد أيضاً

سلام بر آنان که بیهوده دوستشان دارم سلام بر آنان که زخمم روشنی بخششان است.( محمود درویش) _ مهناز نصاري

سلام بر آنان که بیهوده دوستشان دارم سلام بر آنان که زخمم روشنی بخششان است.( محمود …